मुलांना जडलेलं फोन किंवा टिव्हीचं व्यसन सोडवण्यासाठी चक्क बालरोगतज्ज्ञच सांगतायत साधेसोपे उपाय!

Spread the love

डॉ. वैशाली देशमुख

मोबाइल हे उपकरण गेल्या काही वर्षांमध्ये प्रत्येक व्यक्तीच्या आयुष्याचा अविभाज्य आणि महत्त्वाचा भाग बनले आहे. एखाद्या गोष्टीची आपल्याला सवय लागते तेव्हा त्याचे फायदे, तोटेही कळू लागतात. मोबाइलच्या बाबतीत हेच तोटे गेल्या काही वर्षांत प्रकर्षाने समोर येऊ लागले आहेत. मागील सहा महिने भारतातीलच नव्हे, तर जगभरातील नागरिक कोव्हिड १९च्या विषाणूमुळे राबवण्यात आलेल्या लॉकडाउनने घरातच कोंडले गेले. ‘युनिसेफ’च्या एका अहवालात सादर केलेल्या आकडेवारीनुसार, १३० देशांमधील ३ अब्ज नागरिकांना याचा फटका बसला. या कालावधीत मोबाइल ही एकच गोष्ट सदैव आपल्याबरोबर होती, त्यामुळे साहाजिकच मोबाइलवर मोठ्या प्रमाणात वेळ जाऊ लागला. या आधी अनेकांना मोबाइलची सवय होती, मात्र या काळात हे या व्यसनाकडे झुकले आणि त्याच्या आहारी जाणाऱ्यांच्या संख्येत लक्षणीय वाढ झालेली पाहायला मिळाली.

(वाचा :- मुलांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढवण्यासाठी असे बनवा हेल्दी व टेस्टी ओट्सचे लाडू!)

लॉकडाउन संपले, जनजीवन काही अंशी पूर्वपदावर आले; पण न्यू नॉर्मल म्हणत, त्याचे आयाम बदलले. वर्क फ्रॉम होम, डिजिटल शिक्षण, वेबिनार मीटिंग याकडे वळत असताना साहाजिकच आपला स्क्रीन टाइम वाढला. मात्र, तो वाढला म्हणून त्याचे व्यसन लागले असे न मानता तो स्क्रीन टाइम कमी कसा करता येऊ शकेल, यासाठी जागरूकता आणि समतोल कसा राखता येऊ शकेल, याचा विचार व्हायला हवा.

(वाचा :- वायू प्रदूषणामुळे लहान मुलांच्या फुफ्फुसांचं होतंय खूप नुकसान, घ्या ‘ही’ काळजी!)

कोणतेही व्यसन जडल्यानंतर व्यसनमुक्ती हाती घेण्यापेक्षा व्यसन होऊच नये यासाठी प्रयत्न व्हावेत, या उद्देशाने पुण्यातील ‘ताराचंद रामनाथ सेवा ट्रस्ट’ आणि ज्ञानप्रबोधिनी संस्थेच्या मानसशास्त्र विभागाच्या वतीने ‘संयम’ हा उपक्रम हाती घेण्यात आला. यामध्ये वय वर्षे १३ ते १६ वयोगटांतील मुलामुलींमध्ये व्यसनाधीनतेच्या संदर्भात जागरूकता निर्माण करण्यात आली. या दरम्यान स्क्रीनचे व्यसन जडलेल्या विद्यार्थ्यांची संख्या जास्त असल्याचेही समोर आले आहे.

(वाचा :- हिवाळ्यात मुलांना हेल्दी ठेवायचंय? वापरा सेलिब्रेटी डाएटिशियन ऋजुता दिवेकरच्या ‘या’ खास टिप्स!)

लहानपणी घराबाहेर मैदानी खेळ खेळताना, एखादा छंद जोपासताना आपल्याला आनंद व्हायचा. याचे कारण या गोष्टी करत असताना आपल्या मेंदूत ‘डोपामिन’ नावाचं विशिष्ट संप्रेरक स्रवले जायचे, ज्यातून आपण आनंदी व्हायचो. मोबाइलवर गेम खेळताना आपल्या मेंदूत अशाच काही घडामोडी होतात. मानवी मनाचा आणि मेंदूचा विचार करत त्यांना सतत आपल्याकडे आकर्षित करून घेण्याच्या उद्देशाने मोबाइल व इतर उपकरणांची निर्मिती करण्यात आली असल्याने, आता मोबाइल किंवा स्क्रीनवर जास्तीत जास्त वेळ घालवणे आपल्याला आवडते. त्यामुळे या गोष्टी केल्याने आपल्याला आनंद मिळतोय असा आपला समज होतो. तर्कशक्ती, तर्कशुद्ध विचार या वेळी आपण करत नाही आणि आता आनंदी राहायचे असेल, तर मोबाइलशिवाय पर्याय नाही, इथवर आपण पोहोचलो आहोत. त्यामुळे वेळीच या चक्रातून बाहेर पडणे गरजेचे आहे

(वाचा :- ऐन करोनामध्ये आपल्या मुलांचा नाताळ सण असा बनवा खास!)

वाढत्या स्क्रीन टाइमचे अनेक दुष्परिणाम समोर आले आहेत. पाठदुखी, वजन वाढणे, याबरोबरच चष्मा लागणे, डोळ्यांचा नंबर वाढणे, झोपेच्या अनियमित वेळा, भुकेचे चक्र विस्कटणे, करिअर आणि नातेसंबंध याकडे दुर्लक्ष झाल्याने दुरावा निर्माण होणे, चिंता लागून राहणे, औदासिन्य, मूड बदलणे किंवा मनाच्या स्थितीमध्ये वारंवार बदल होणे या समस्या यामुळे उद्भवू लागतात.

(वाचा :- जया बच्चन का म्हणते ऐश्वर्याला बेस्ट मॉम? ऐश्वर्याच्या टिप्स नवोदीत मातांच्या येऊ शकतात कामी!)

आपल्या वाढत्या स्क्रीन टाइममध्ये समतोल ठेवायचा असेल, तर याची सुरुवात पालकांनी स्वत:पासून करण्याची गरज आहे. किशोरवयीन मुलांच्या मेंदूत विवेकी निर्णय घेण्याची क्षमता नसते, हे लक्षात घेत पालकांनी या मोबाइलचा वापर किती, केव्हा, कसा करावा याबद्दल मुलांशी मुक्त संवाद साधावा. त्यांना त्यांच्या पद्धतीने समजून घेत शंका निरसन करत योग्य माहिती द्यावी. २० मिनिटांच्या स्क्रीन टाइमनंतर २० मीटर अंतराकडे २० सेकंद पाहण्याची सवय लावून घ्यावी. प्रामुख्याने हिरव्या गोष्टींकडे पाहिल्यास आपल्या डोळ्यांना तेवढाच आराम मिळू शकेल. हातातून एकदम मोबाइल फोन हिसकावून घेण्याऐवजी पाल्याच्या कलाकलाने घेत मोबाइल अतिवापराचे दुष्परिणाम त्यांना समजावून सांगावेत. अनेकदा स्वत:च्या कृतीमधूनही पालकांना हे सांगता येऊ शकते. मुले अगदीच ऐकत नसतील, तर वेळीच तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यायला हरकत नाही.

(वाचा :- मुलांचं सर्दी-पडसं व खोकला दूर करण्यासाठी असा बनवा घरगुती काढा!)

मोबाइलच्या या व्यसनाकडे जाण्याचा मार्ग रोखायचा असेल, तर लहान लहान गोष्टींपासून सुरुवात करावी. जेवण, बाथरूम, शौचालये या ठिकाणी मोबाइलचा वापर कटाक्षाने टाळावा. किती वेळासाठी मोबाइल वापरावा यापेक्षा कोणत्या कामासाठी आपण तो वापरतो आहोत याचा प्राधान्यक्रम ठरवता येऊ शकतो. प्रत्येक कुटुंबाने आठवड्यातून शक्य असेल तेव्हा एकत्रित ‘डिजिटल उपवास’ करावा. म्हणजे एक दिवस मोबाइल, टीव्हीचा वापर करायचाच नाही, दुसऱ्या गोष्टींमध्ये मन रमवायचे. याबरोबरच सकाळी उठल्यानंतर पहिला एक तास व रात्री झोपण्याअगोदर एक तास मोबाइलचा वापर टाळावा. मोबाइलचा वापर फक्त करमणुकीसाठी निष्क्रियपणे न करता, परस्परसंवादी पद्धतीने, सक्रियपणे केल्यास फायदेशीर ठरते, असे दिसून आले आहे. मोबाइलचा संपूर्ण वापर टाळणे शक्य नसल्याने अशा पद्धतीने किमान आपण त्याचा वापर सुयोग्य आणि नियंत्रित ठेऊन समतोल नक्की राखू शकतो.

(वाचा :- मुलांना जंक फुड खाऊ घालण्याआधी जाणून घ्या त्याचे गंभीर दुष्परिणाम!)

(लेखिका बालरोगतज्ज्ञ आणि किशोर स्वास्थ्यतज्ज्ञ)


Source link

You may also like...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *