Ganesh Chaturthi 2020 नैवेद्यम् समर्पयामि…

Spread the love

– मधुरा बाचल

गणाधीश जो ईश सर्वा गुणांचा । मुळारंभ आरंभ तो निर्गुणाचा ।।

कुठल्याही शुभकार्याची सुरुवात आपण गणेश वंदनेने करतो, त्याचप्रमाणे गणपती बाप्पांच्या आवडत्या खाद्यपदार्थाची सुरुवातही मोदकापासून होते. मोदक या शब्दाचा अर्थ ‘मोद’ म्हणजे आनंद आणि ‘क’ म्हणजे छोटा भाग. म्हणजेच आनंदाचा छोटा भाग. थोडक्यात मोदक म्हणजे, आनंद देणारा पदार्थ.

तद् भक्ष्‍यार्ह पत्र्चविधं नैवेद्यमिति कथ्‍यते
भक्ष्‍यं भोज्‍यंच लेह्यंच पेयं चूष्‍यंच पत्र्चमम्
सर्वत्र चैतं नैवेद्यमारार्ध्‍यास्‍यै निवेदयेत्

नैवेद्य म्हणजे देवास अर्पण करावयाचा पदार्थ. पूजा करताना जे षोडशोपचार करण्यात येतात, त्यातीलच नैवेद्य हा एक महत्त्वाचा उपचार आहे. देवांस नैवेद्य अर्पण करताना ते खाण्यास योग्य आणि पाच प्रकारातील असावे, असे सांगितले जाते.

भोज्य – म्हणजे मऊ, फार चाऊन न खाण्याचे पदार्थ
भक्ष्य – पोळी, वडे या सारखे चाऊन खाण्याचे पदार्थ
चोष्य – म्हणजे उसासारखे चोखून खाण्याचे पदार्थ
लेह्य – मधासारखे चाटून खायचे पदार्थ
पेय – आमटी, रस, कधी यांसारखे पदार्थ

थोडक्यात काय तर, नैवेद्यामध्ये षडरसांचा समावेश असावा. त्याचप्रमाणे ‘यथा देह तथा देव’ असे मानले जाते. त्यामुळे नैवद्य अर्पण करताना शक्यतो खूप गरमागरम अर्पण करत नाही. पदार्थ थोडा निवला म्हणजे कोमटसर झाला, की नैवेद्य अर्पण करण्यास योग्य मानले जाते.
(Ganesh Chaturthi 2020 बाप्पाचा आवडता पदार्थ उकडीचे मोदक, जाणून घ्या याचे आरोग्यवर्धक फायदे)

कुठल्याही विभागाच्या खाद्यसंस्कृतीवर तिथल्या भौगोलिक परिस्थितीचा बराच प्रभाव असतो. बांद्यापासून चांद्यापर्यंत खाद्यसंस्कृती बदलते. जिथे जे पिकते तेच शिजते आणि त्याचा प्रभाव प्रत्येक भागाच्या नैवेद्यावरही दिसून येतो.

कोकणात सर्वांत मोठा उत्सव कुठला असेल, तर तो गौरी गणपती. कोकणात प्रमुख पीक तांदूळ, त्यामुळे दहा दिवस तांदळाचा समावेश असलेले विविध पदार्थ नैवेद्य म्हणून केले जातात. त्यात उकडीचे मोदक सर्वांनाच भुरळ घालतात. गौराईला कोकणमध्ये काही ठिकाणी सामिष नैवेद्यही बनवला जातो. उकडीचे मोदक बनवून उकड राहिली, की आवर्जून निवग्र्या बनवल्या जातात.

१.निवग्र्या

साहित्य – एक कप तांदळाचे पीठ, एक कप पाणी, हिरव्या मिरचीचे तुकडे, जिरे, मीठ, चमचाभर तेल
कृती – जिरे आणि हिरवी मिरची ओबडधोबड कुटून घ्यायची. पातेल्यात पाणी गरम करून त्यामध्ये तेल, मीठ, तेल घालून उकळून घ्यावे. गॅस लहान करून तांदळाचे पीठ घालून, पटकन मिक्स करून घ्यावे. झाकण ठेवून ५ मिनिटे मंद आचेवर वाफवून घ्यावे. उकड एका प्लेटमध्ये काढून त्यामध्ये जिरे, मिरची पेस्ट घालून मळून घ्या. आता मळून घेतलेल्या उकडीचा छोटा भाग घेऊन त्याचे छोटे वडे हातावर थापून घ्यावेत.
नंतर कढईमध्ये पाणी गरम करून घ्या. त्यावर केळीचे पान ठेवून वडे ठेवून मध्यम आचेवर ७ ते ८ मिनिटे वाफवून घ्यावे. दही किंवा शेंगदाणा तेलाबरोबर खाण्यास द्यावे.
(Ganesh Chaturthi 2020 काजू, मलई, मावा… आहाहा !)
२. भिरडी
साहित्य
– १ वाटी तांदळाचे पीठ, १ वाटी पाणी, १/२ वाटी गूळ, मीठ, जिरेपूड, हळद १/४ चमचा.
एका कढईमध्ये पाणी गरम करून घ्या. त्यामध्ये गूळ, हळद, जिरेपूड, मीठ घालून गूळ विरघळेपर्यंत उकळून घ्या.
तांदळाचे पीठ घालून पटकन एकजीव करून घ्या आणि मंद आचेवर ५ मिनिट वाफवून घ्या. उकड काढून मऊ करून घ्या. आता उकडमधून छोटे गोळे करून त्याच्या छोट्या वाती करून घ्याव्यात. वाती म्हणजे छोटा गोळा हातावर वातीसारखा वळून त्याला शेंगोळ्या किंवा कडबोळीचा आकार द्यावा. आता भिरडी तेलामध्ये खमंग तळून घ्यावीत.

पश्चिम महाराष्ट्र
पश्चिम महाराष्ट्रामध्ये गहू, ज्वारीचे पीक मुबलक प्रमाणात घेतले जाते आणि त्याचा प्रभाव नैवेद्याच्या पदार्थांमध्येही दिसून येतो. कोल्हापूर जिल्ह्यामध्ये गव्हाचे मोदक आणि खपली गव्हाची खीर ही गणेश चतुर्थीच्या दिवशी प्रामुख्याने बनवली जाते, तर पुण्याकडे विसर्जनाच्या दिवशी वाटली डाळ बनवली जाते.

खपली गव्हाची खीर
सडून घेतलेला खपली गहू १ वाटी, १ वाटी गूळ, ओल्या खोबऱ्याचे काप, खसखस, जायफळ पूड, सुकामेवा आवडीप्रमाणे. सडून घेतलेला गहू पाणी घालून व्यवस्थित मऊ होईपर्यंत शिजवून घ्या. गहू शिजत आला, की त्यामध्ये गूळ, खोबऱ्याचे काप, जायफ़ळ, सुकामेवा घालून आणखी १० मिनिटे शिजवून घ्या.

रवा बेसन लाडू
मराठवाड्यात गौरी आगमनाच्या दिवशी रवा बेसन लाडू बनवले जातात.
१ कप बारीक रवा, १/२ कप बेसन, ४ चमचे तूप, १ कप साखर, १/२ कप पाणी, १/२ चमचा वेलची पूड.
रवा मध्यम आचेवर गुलाबी होईपर्यंत भाजून घ्या. तो काढून त्याच कढईमधे तूप घालून मध्यम आचेवर बेसन खमंग भाजून घ्या आणि ते रव्याच्या परातीत काढून घ्या. दुसऱ्या कढईमध्ये १ कप साखर आणि १/२ कप पाणी घालून एकतारी पाक करा. हा पाक रवा बेसनाच्या मिश्रणात घालून ढवळून घ्या आणि झाकून ठेवणं. थोड्या वेळाने वेलची पूड घाला आणि मिश्रण ढवळून घ्या. मिश्रण लाडू वळण्याइतके घट्ट झाले, की त्याचे लाडू वळून घ्या.
(बाप्पाला प्रिय आहेत ३ रंग, गणेश चतुर्थीला या रंगांचे कपडे परिधान करणे मानले जाते शुभ)
पंचखाद्य
साहित्य – १ मोठा चमचा खसखस, १/२ कप किसलेलं सुके खोबरे, १/४ कप खडीसाखर, सुकामेवा (बदाम, पिस्ता, बेदाणे – ऐच्छिक), खारीक पावडर, १/४ चमचा वेलची पूड
खसखस थोडीशी भाजून त्याची पूड करून घ्या. सुके खोबरे थोडेसे भाजून ते खडीसाखरेबरोबर मिक्सरमध्ये जाडसर वाटून घ्या. खसखस पूड आणि हे मिश्रण एका भांड्या काढून घेऊन त्यात सुका मेवा, खारीक पावडर आणि वेलची पूड घालून नीट ढवळून घ्या. पंचखाद्य तयार आहे.

सांजोरी
साहित्य – २ वाट्या मध्यम रवा, २ वाट्या, गूळ, १/२ वाटी तूप, १/२ वाटी खोवलेलं ओलं खोबरं, २ चमचे वेलची पावडर, ४ वाट्या दूध, ३ वाट्या कणिक, २ चमचे तेल, १/४ चमचा मीठ.

कणिक, मीठ आणि तेल एकत्र करून त्यात थोडे थोडे पाणी घालून छान मऊसूत पीठ भिजवून घ्या आणि झाकून ठेवा. रवा आणि तूप एकत्र करून माध्यम आचेवर ८-१० मिनिटे भाजून घ्या. त्यात थोडे थोडे दूध घालून ढवळून घ्या, म्हणजे रव्याच्या गुठळ्या होणार नाहीत. झाकण ठेवून एक वाफ काढून घेऊन त्यात खोबरं आणि गूळ घालून मंद आचेवर सांजा शिजवून घ्या. मंद आचेवर गूळ विरघळेपर्यंत सांजा ढवळत राहा. वेलची पूड घालून सांजा ढवळून घेऊन थंड करून घ्या. या सांज्याचे छोटे गोळे करून, ते कणकेच्या पारित भरून गोल सांजोरी लाटून घ्या. तव्यावर मध्यम आचेवर दोन्ही बाजूने छान खरपूस भाजून घ्या.

खान्देश
खान्देशात गौराईला जास्त महत्त्व असते. गौराईला विविध फराळाच्या पदार्थांचा फुलोरा बनवला जातो. त्याचबरोबर गणपतीच्या दहा दिवसांमध्ये एक दिवस भंडारा केला जातो, ज्यामध्ये दाल बाटी बेत प्रामुख्याने असतो.

चुरमा मोदक

साहित्य – २ कप कणीक, २ कप पिठी साखर, २ कप तूप, २ चमचे भाजलेली खसखस, १/२ चमचा वेलची पूड आणि किंचित मीठ.

कणिक एका सुती कापडात बांधून कूकरमध्ये १५ मिनिटं वाफवून घ्या. थंड झाल्यावर कणिक मोकळी करून घ्या. कणिक रवाळ पिठासारखी झाल्यावर त्यात गरम तूप, पिठीसाखर, खसखस, वेलची पूड, किंचित मीठ घालून मिश्रण एकजीव करून घ्या. त्यातले थोडेसे मिश्रण घेऊन त्याला मोदकाचा आकार द्या.

मोदकाची आमटी
साहित्य – तेल, १ चमचा काळा मसाला, १ चमचा लाल तिखट, गरम पाणी, चवीनुसार मीठ.

सारण बनवण्यासाठी खसखस लालसर होईपर्यत भाजून घेऊन त्यात सुके खोबरे घाला. खोबरे लालसर होईपर्यंत भाजून झाले, की गॅस बंद करून त्यात काळा मसाला, लाल तिखट, मीठ आणि कोथिंबीर घालून मिश्रण नीट ढवळून घ्या. ग्रेव्हीच्या मसाल्याकरता गरम तेलामध्ये कांदा, लसूण आणि आले घालून कांदा लालसर होईपर्यंत भाजून घ्या. त्यात सुके खोबरे घालून ३-४ मिनिटे भाजून घ्या. मिश्रण थंड झाल्यावर ते मिक्सरच्या भांड्यात घालून त्यात कोथिंबीर घाला आणि कमीतकमी पाणी घालून मसाला वाटून घ्या. मोदक बनवण्यासाठी बेसन, गव्हाचे पीठ, मीठ आणि हळद एकत्र करून त्यात थोडे थोडे पाणी घालून घट्ट पीठ भिजवून घ्या. गरज पडल्यास थोडेसे तेल घालू शकता. तेल लावून पीठ छान मळून घ्या आणि १० मिनिटे झाकून ठेवा. ते पीठ घेऊन परत एकदा मळून त्यातून एक छोटा गोळा घ्या. त्याची पारी लाटून, त्यात सारण भरून त्याला मोदकाचा आकार द्या.

मोदकांची आमटी बनवण्यासाठी गरम तेलामध्ये वाटलेला मसाला घालून २-३ मिनिटं परतून घ्या. त्यात काळा मसाला, लाल तिखट घालून तेल सुटेपर्यंत अजून २-३ मिनिटे मसाले भाजून घ्या. गरम पाणी आणि मीठ घालून मिश्रण ढवळून घ्या. मोदक घालून, झाकण ठेवून मध्यम आचेवर १५-२० मिनिटे आमटी छान उकळून घ्या.

(लेखिका प्रसिद्ध फूड यू-ट्युबर आहेत.)


Source link

You may also like...

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *